Aşağıdaki sınıflandırma, Türk tarihinin büyük göç ve devletleşme süreçlerini göstermektedir.
Hunlar (MÖ 3. yy – MS 5. yy)
Günümüz devletleri:
-
Moğolistan
-
Çin
-
Kazakistan
-
Rusya
-
Ukrayna
-
Romanya
-
Macaristan
-
Sırbistan
-
Avusturya
-
Fransa
-
Almanya
Göktürkler (552–744)
Günümüz devletleri:
-
Moğolistan
-
Çin
-
Rusya
-
Kazakistan
-
Kırgızistan
-
Özbekistan
-
Türkmenistan
-
Tacikistan
Uygurlar
Günümüz devletleri:
-
Moğolistan
-
Çin
-
Kazakistan
-
Kırgızistan
Oğuzlar
Türk dünyasının bugün en kalabalık koludur.
Günümüz devletleri:
-
Türkiye
-
Azerbaycan
-
Türkmenistan
-
İran
-
Irak
-
Suriye
-
Afganistan
Kıpçaklar (Kumanlar)
-
Kazakistan
-
Rusya
-
Ukrayna
-
Moldova
-
Romanya
-
Macaristan
-
Bulgaristan
Hazarlar
Günümüz devletleri:
-
Rusya
-
Ukrayna
-
Kazakistan
-
Azerbaycan
-
Gürcistan
2. Yüzyıllara Göre Türk Yayılımı
| Dönem | Merkez Bölge | Günümüzde Karşılığı |
|---|---|---|
| MÖ 3.–MS 1. yy | Ötüken ve Gobi çevresi | Moğolistan, Çin |
| 1.–5. yy | Orta Asya → Avrupa | Kazakistan'dan Macaristan'a kadar uzanan saha |
| 6.–8. yy | Göktürk Kağanlığı | Orta Asya'nın büyük bölümü |
| 8.–10. yy | Uygur ve Karluk sahası | Doğu Türkistan ve Batı Türkistan |
| 10.–12. yy | Karahanlı ve Selçuklu yayılması | İran, Afganistan, Anadolu |
| 13.–14. yy | Altın Orda ve Çağatay sahası | Rusya, Ukrayna, Kazakistan, Özbekistan |
| 15.–17. yy | Osmanlı ve Timurî sonrası devletler | Balkanlar, Orta Doğu, Kuzey Afrika |
| 18.–20. yy | Türk hanlıkları ve Osmanlı | Anadolu, Türkistan, Kafkasya |
| Günümüz | Bağımsız Türk devletleri | Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan |
3. Türk Devletlerinin Ulaştığı En Uç Noktalar
Türk siyasi hâkimiyetinin tarih boyunca ulaştığı yaklaşık sınırlar:
🧭 Batı
-
Fransa (Attila'nın Galya Seferi)
-
Avusturya (Osmanlı kuşatmaları)
🧭 Doğu
-
Çin Pasifik'e yakın bölgeler
-
Doğu Türkistan'ın en doğu kısımları
🧭 Kuzey
-
Rusya içinde Sibirya ve Yakutya
🧭 Güney
-
Sudan
-
Yemen
-
Hindistan
4. Günümüz Haritasına Göre Kapsam
Tarih boyunca Türk kavimleri veya Türk devletleri;
-
Avrupa'da yaklaşık 20'den fazla ülkeye,
-
Asya'da yaklaşık 25 ülkeye,
-
Afrika'da 5'ten fazla ülkeye
ulaşmış veya bu bölgelerde egemenlik kurmuştur.
Bütün dönemler bir arada değerlendirildiğinde Türk tarihinin etki alanı yaklaşık olarak:
Atlas Okyanusu kıyılarından Çin Seddi'ne, Arktik Okyanusu'ndan Sudan'a kadar uzanan yaklaşık 20 milyon km²'lik bir coğrafyaya yayılmıştır.
Türk Tarih Atlası (MÖ 300 – Günümüz)
Aşağıdaki kronoloji, Türk kavimlerinin bilinen ilk büyük siyasi teşkilatlanmalarından günümüze kadar olan yayılışını göstermektedir.
I. BOZKIR İMPARATORLUKLARI ÇAĞI
MÖ 300 – MS 550
Hun (Hiung-nu / Xiongnu) Çağı
-
Moğolistan
-
Çin
-
Rusya
-
Kazakistan
dörtgeninde ortaya çıktı.
Daha sonra batıya göç ederek:
-
Ukrayna
-
Romanya
-
Macaristan
-
Sırbistan
-
Fransa
topraklarına kadar ulaştılar.
Önemli Sonuç
Tarihte ilk kez Türk kökenli bir siyasi güç Avrupa'nın içlerine kadar ilerledi.
II. GÖKTÜRK ÇAĞI
552 – 744
Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk siyasi teşkilat.
En geniş sınırlar
Batı:
-
Hazar'ın kuzeyi
Doğu:
-
Mançurya
Kuzey:
-
Baykal Gölü
Güney:
-
Çin Seddi
Günümüz karşılığı:
-
Moğolistan
-
Çin
-
Rusya
-
Kazakistan
-
Kırgızistan
-
Özbekistan
III. UYGUR VE KARLUK DÖNEMİ
744 – 960
Merkezler
-
Orhun Vadisi
-
Turfan
-
Beşbalık
-
Kaşgar
Bugünkü:
-
Çin
-
Moğolistan
-
Kazakistan
-
Kırgızistan
IV. İSLAMİ TÜRK İMPARATORLUKLARI ÇAĞI
900 – 1250
Bu dönem Türk tarihinin en büyük dönüşümüdür.
Karahanlılar
İlk büyük Müslüman Türk devleti.
Hakimiyet alanı:
-
Kazakistan
-
Kırgızistan
-
Özbekistan
-
Çin (Doğu Türkistan)
Gazneliler
En geniş dönemde:
-
Afganistan
-
Pakistan
-
Hindistan
-
İran
Büyük Selçuklu İmparatorluğu
En geniş sınırlar:
Batı:
-
Anadolu
Doğu:
-
Pamirler
Kuzey:
-
Aral Gölü
Güney:
-
Basra Körfezi
Günümüz:
-
Türkiye
-
Azerbaycan
-
Gürcistan
-
Ermenistan
-
İran
-
Irak
-
Türkmenistan
-
Afganistan
V. KIPÇAK VE ALTIN ORDA ÇAĞI
1200 – 1500
Deşt-i Kıpçak
Türk tarihinin en geniş bozkır sahalarından biri.
Günümüz:
-
Kazakistan
-
Rusya
-
Ukrayna
Altın Orda Devleti
En geniş zamanda:
-
Rusya
-
Ukrayna
-
Belarus
-
Kazakistan
VI. TİMURİLER ÇAĞI
1370 – 1507
Timur'un İmparatorluğu
Günümüz:
-
Özbekistan
-
Tacikistan
-
Türkmenistan
-
Afganistan
-
İran
-
Irak
-
Pakistan
VII. OSMANLI ÇAĞI
1299 – 1922
Türk tarihinin en uzun ömürlü büyük imparatorluklarından biri.
Günümüz Devletleri
Balkanlar:
-
Yunanistan
-
Bulgaristan
-
Sırbistan
-
Bosna-Hersek
-
Arnavutluk
-
Kosova
-
Kuzey Makedonya
Orta Doğu:
-
Suriye
-
Irak
-
İsrail
-
Filistin
-
Ürdün
-
Lübnan
-
Suudi Arabistan
Afrika:
-
Mısır
-
Libya
-
Tunus
-
Cezayir
-
Sudan
VIII. GÜNÜMÜZ TÜRK DÜNYASI
-
Türkiye
-
Azerbaycan
-
Kazakistan
-
Kırgızistan
-
Özbekistan
-
Türkmenistan
Özerk veya Türk Nüfusun Yoğun Olduğu Bölgeler
-
Tataristan
-
Başkurdistan
-
Yakutistan
-
Hakasya
-
Tuva
-
Doğu Türkistan
-
Gagavuzya
Genel Sonuç
Türk kavimleri ve Türk devletleri tarih boyunca günümüzdeki yaklaşık 55– 60 ülkenin sınırları içerisinde ya devlet kurmuş, ya egemenlik tesis etmiş, ya da önemli nüfuslar hâlinde yaşamıştır.
Bu coğrafya:
-
Batıda Atlantik kıyılarına yakın Fransa'ya,
-
Doğuda Pasifik'e yakın Çin içlerine,
-
Kuzeyde Rusya'nın Arktik bölgelerine,
-
Güneyde Sudan ve Hindistan'a kadar uzanmıştır.
Bu nedenle Türk tarihinin etki alanı, coğrafi genişlik bakımından dünya tarihindeki en büyük ve en uzun süreli medeniyet kuşaklarından biri olarak değerlendirilebilir.