1. Armenian Uprisings
   1. Purpose
   2. Armenian uprisings before World War I
   3. Events
   4. Forces
   5. World War I
   6. Preliminary
   7. 1914
   8. Izmit and Adapazari incidents
   9. Events
   10. Conclusion
   11. Yozgat Events
   12. 1918
   13. Aftermath
   14. Operation Nemesis
   15. Cultural
   16. References
   17. Konuyla ilgili yayınlar
   18. Dış bağlantılar
2. Ermeni isyanları
   1. Önceleri
   2. Amacı
   3. I. Dünya Savaşı öncesi Ermeni isyanları
   4. Yaşananlar
   5. Güçler
   6. I. Dünya Savaşı
   7. 1914
   8. 1915
   9. 1918
   10. Sonrası
   11. Kaynakça
   12. Konuyla ilgili yayınlar
   13. Dış bağlantılar

Armenian Uprisings

The Armenian Uprisings in World War I were the activities of the Dashnak, Armenakan, and HinchakArmenian parties. During this period, Armenian national organizations and Armenian militias (partisan guerrilla detachments) carried out activities against the Ottoman Empire, and also supported the Russian Caucasus Army by joining Armenian volunteer units formed in the Russian Empire. The New York Times, dated November 14,1922, wrote that 200,000Armenians fought in the Allied armies or in independent units fighting on the side of the Allies during World War I. Between 1914 and 1918, 1,200,000Muslims from Eastern Anatolia and the Caucasus became refugees as a result of conflicts between populations stemming from uprisings. Of the 1,000,000 Caucasian Muslims who came to Anatolia, 130,000 civilians died. When those who perished on the way due to epidemics, starvation, misery, and Armenian gangs are added, the estimated death toll reaches 523,000 Muslim Turks.

According to Louise Nalbandian, nationalist movements, which became prominent throughout the world after the French Revolution, also had an impact on the Ottoman Empire. As a result, first the Serbs, Greeks, Arabs, and then the Albanians clashed ideologically and practically with each other and with the Ottoman Empire in order to establish their own national communities as states. In the years following the Balkan Wars, the Greeks, Serbs, and Bulgarians completely separated politically from the Ottoman Empire. Of the non-Muslim communities, only the Armenians, due to their physical proximity to the Ottoman Empire’s Turkish territories, were unable to achieve independence in this sense. Influenced by the developing nationalist movements, the Armenians established the Hinchak and Tashnak national organizations to gain their independence. The methods and aims of these organizations were to first pit Muslims against Armenians, incite rebellion, and thus force European states into armed intervention, thereby establishing an Armenian state in Eastern Anatolia with their intervention and assistance.

Purpose

The Ottoman Empire’s aim on the Caucasus Front, stretching from Eastern Anatolia to the Caucasus, was to reclaim the provinces of Kars, Ardahan, Artvin, and Batum, which had been under Russian control since the Russo-Turkish War of 1877-1878. It also aimed to alleviate German movements on the Eastern Front by forcing the Russians to transfer forces to this front. The Armenian uprisings helped the Ottoman Empire to allocate a portion of the 3rd Army to internal problems instead of using it against the Russians, thus easing Russian activity on this front. The Armenian National Movement, also known as the Armenian revolutionary movement or Armenian national liberation movement, is the aim of Armenians advocating Armenian nationalism to re-establish an Armenian state in the regions encompassed by Armenian states in history, namely Eastern Anatolia and the Caucasus. While nationalist sentiments rose in the Ottoman Empire, initially starting with the Greek movement and expanding with the participation of other groups, the Armenian national movement developed more similarly to the Greek national movement than to other ethnic groups in terms of its contributing factors. The involvement of European powers in the Armenian question solidified the Armenian national liberation ideology among Armenians on the idea of ​​suppressed rights and influenced the transformation of Armenian national identity towards "freedom of the Armenian people."

Armenian uprisings before World War I

In 1780, the ZeytunArmenians carried out their first armed rebellion against the Ottoman Empire.

The Armenekan Party was founded in 1885 by Mıgırdiç Portakalyan, an Armenian who was also the founder of a secret Armenian society called the Armenian Citizens' Union, established in 1880, based in Van. This organization adopted the slogan "Freedom cannot be achieved without bloodshed" and aimed to establish an independent Armenian state through revolution. Over time, the prominent Dashnak and Hinchak Committees transferred members from this organization. The Armenian Revolutionary Federation (Tashnagtsutiun, Taşnaksutyun) was an Armenian radical nationalist organization founded in 1890 to achieve Armenian independence. In 1894, the Federation organized armed resistance against Ottoman rule in Sason, a town in Diyarbakır province. In 1895, an uprising was organized in Van for the same purpose. On August 26,1896, a group of fedayeen led by Papken Süni stormed the Ottoman Bank in Istanbul, attempting to attract the attention of world public opinion. Through these events, they sidelined previously active organizations like Hinchak and Armenakan, and took the lead in the Armenian national movement.

On July 21, 1905, an assassination attempt was made against Sultan Abdul Hamid II by the Taşnak organization, led by Belgian Armenian sympathizer Edward Jorris, in front of the Yıldız Mosque before Friday prayers.

Events

From the Ottoman-Russian War of 1877-1878 to the First World War, various violent incidents and related developments occurred in which Armenians were involved as perpetrators or victims:

• June 20,1890: Following a tip-off from Catholic Armenians, a search for weapons was conducted in the Armenian church and the Sansaryan School. During this time, two soldiers were killed and three soldiers were wounded. As a result, a fight broke out between Armenians and Muslims; 8 Armenians and 2 Muslims were killed, and 60Armenians and 45Muslims were wounded.

• July 15,1890: The Armenian community gathered in Kumkapı, Istanbul for the pilgrimage, began marching towards Yıldız Palace under the direction of Harutyun Cangülyan, a member of the Hınçak organization. Two soldiers who tried to stop the crowd were killed; Those who committed the murders were imprisoned.

• Early 1891: Sultan Abdul Hamid II declared a general amnesty for Armenians, and 76Armenians were released.

• December 1892: Hinchak members attempted to assassinate the Governor of Van. In the same month, a group led by Hinchak member Hamparsun Boyacıyan raided the village of Avzim in Muş and killed a Turk named İshak Çavuş.

• April 1893: A general amnesty was again declared for Armenians, and those imprisoned were released.

• June 1893: A group led by Hinchak member Hamparsun Boyacıyan attacked the Hayanlı tribe, killing one person from the tribe. When clashes broke out between the parties, soldiers were sent to the region. Boyacıyan, who was captured wounded, was arrested and taken to Istanbul, where he was released.

• September 1893: In Merzifon, soldiers who wanted to search a house where Armenians were thought to be storing weapons were fired upon and bombs were thrown from inside the house. 25 soldiers were killed and wounded. Four of those inside were killed, and four were captured alive.

• April 27, 1894: An Armenian attempted to assassinate Armenian Patriarch Horen Ashikyan in Istanbul. The attacker was caught, and Ashikyan resigned.

• August 1894: A rebellion began in Sason district of Batman, led by the Tashnak organization.

• December 1894: An Armenian uprising occurred in Yozgat.

• July 1,1895: The Hinchak organization killed Karabet Kuyumcuyan, a wealthy Armenian, in Merzifon.

• September 30, 1895: A march was organized from Kumkapı to Babıali in Istanbul, led by the Hinchak organization. The police and gendarmerie tried to stop the march, which was held without permission. A major and several soldiers were killed in the ensuing gunfire. A clash broke out between the parties.

• October 2, 1895: Bahri Paraş, the former governor of Van, and Hamdi Paraş, the commander of Trabzon, survived an assassination attempt in Trabzon, sustaining injuries.

• October 24, 1895: The Zeytun Uprising

• October 25, 1895: Armenian groups attacked a Friday prayer service in Bitlis.

• October 30, 1895: Armenian groups stormed the Erzurum Provincial Governor’s Office and killed gendarmerie soldiers.

• November 2, 1895: Armenian groups attacked a Friday prayer service in Diyarbakır.

• Last quarter of 1895: Uprisings occurred in Divriği, Trabzon, Eğin, Develi, Akhisar (Izmit), Erzincan, Gümüşhane, Zeytun, Bitlis, Bayburt, Maraş, Urfa, Erzurum, Diyarbakır, Malatya, Harput, Arapkir, Sivas, Merzifon, Antep, Maraş, Muş, Kayseri, Yozgat, and Istanbul.

• August 26, 1896: Under the leadership of Papken Süni, a member of the Taşnak organization, 26Armenians stormed the Ottoman Bank building in the Galata district of Istanbul with hand grenades, dynamite, and pistols, taking the employees hostage. • July 1897: Second Sasun Uprising

• July 21,1905: The Taşnak organization placed a bomb-laden vehicle on the road to assassinate Sultan Abdul Hamid II after he left the Friday prayer service. While the Sultan escaped the attack unharmed, 26 people in the vicinity were killed and 58 wounded. The perpetrators were captured but pardoned by the Sultan.

Forces

The Ottoman Empire had the Third Army responsible for the Eastern Anatolia region. When the Ottoman state entered the war in November, the command of the Ottoman Gendarmerie units (local security apparatus) changed hands. The administration and control of the local security units, previously under the Governors, passed to military administration. The gendarmerie units in the region, including the Van Gendarmerie division and the reserve cavalry division, were attached to the Third Army. Armenian militias (gangs, fedayeen, or volunteers (Kamavor)) under the Dashnak, Armenakan, and Hinchak, which were part of the Armenian National Movement or Armenian revolutionary movement and Armenian national liberation movement, left their families and formed "guerrilla units." These small and clandestine units employed attrition warfare tactics against the Ottoman regular army on the front lines and behind the lines. Furthermore, during this period, Armenian Volunteer Brigades supported the Russian Caucasus Army (as detachment units) and these forces fought against the Ottoman state,

World War I

Preliminary

In the spring of 1913, letters (correspondence) from Armenian political organizations were intercepted. These letters expressed the concerns and possible options of the Armenians, stating that the Ottoman Empire could no longer remain neutral in the impending war. In these documents, the Dashnaks requested weapons from the Russians.

Between July 28th and August 14th, a congress was held in Erzurum under the leadership of the Dashnaks, and the Committee of Union and Progress sent a special delegation. The purpose of the congress was to decide on the stance the Armenians would take if war broke out. The Committee of Union and Progress, which was in power in the Ottoman state, sent Naci Bey and Bahattin Şakir, important figures from the Committee of Union and Progress, to this congress. The Committee of Union and Progress made several demands of the Armenians. The primary demand was that the Armenians pledge their loyalty in the event of war. The second demand was for Armenian soldiers to fight against the Russians. The third demand was for Armenians to assist the Ottomans behind the lines in Russia. The Armenians' response was that Ottoman Armenians were loyal to the Ottoman State, but would act independently of the Committee of Union and Progress government because they did not share the same views. They stated that they could not accept the proposal for an uprising in the Caucasus because Armenians in Russia were loyal to Russia. Bahattin Şakir shouted, "But this is treason!" According to Hovannisian, the Dashnaks, as Ottoman citizens, decided to do their part in defending their homeland. Military historian Erikson concluded after this meeting that the Committee of Union and Progress party believed that Ottoman Armenians were in contact with Russia with strong and detailed plans, and that their aim was to separate the region from the Ottoman Empire. According to Ahmet Esat Uras, the Dashnaks made the decision to revolt secretly, and this decision would later lead to the Ottoman State enacting the Deportation Law.

In August 1914, Armenian Volunteer Brigades were formed in the Russian Caucasus Army. An Armenian representatives' assembly met in Tiflis throughout August. Russian Tsar Alexander II... Nicholas proposed the creation of an autonomous Armenia under Russian rule. The Tsar promised autonomy to six provinces within the Ottoman Empire (known as the Western Armenian provinces), as well as two Russian Armenian provinces. A Tsarist foreign minister expressed Russia‘s true intention with the words, "We want Armenia (its territory), but without the Armenians." The Armenian National Council, trusting in the support of Russia’s allies France and England, accepted Tsar Nicholas II’s proposal. Armenians living in Russia, due to their mandatory military service, were sent to Russia’s European front after the country entered the war. The formation of these "volunteer" units utilized Armenians who were exempt from military service or did not live in Russia. ArmenianGeneral Andranik Toros Ozanyan was the commander-in-chief of these units. They had commanders such as Karekin Efendi Pastırmacıyan, a member of the Ottoman Parliament. Armenian sources state that these soldiers, numbering in the hundreds of thousands, came from various countries around the world. Ottoman sources claim that these soldiers were composed of Armenians who had revolted within the Ottoman Empire. The significant role of the Armenian Volunteer Brigades in the successes achieved by Russian forces is attributed to their genuine motivation to fight resolutely against the enemy, their familiarity with the climate and geographical conditions as locals, and their knowledge of roads and mountain routes.

The August 17th Zeytun Rebellion was an uprising initiated by the Zeytun Fedai Regiment. 100 people died in Zeytun during this rebellion, which ended on August 30th.

1914

On November 1st, the Ottoman Empire entered the war against Russia. The Russians crossed the border with the Bergmann Offensive. This Russian offensive ended with the capture of Karaköse and Doğubayazıt, areas where the Armenian Volunteer Brigades were effective, along the southern flank. Doğubeyazıt was the northern neighbor of the Ottoman province of Van.

In December, Tsar Nicholas II of Russia visited the Caucasus Front. From Tiflis, he addressed Alexander Khatisyan, head of the Armenian National Bureau (Minister of Foreign Affairs of the Armenian state in 1918), and the Patriarch of the Armenian Church:

"Armenians have hastily come from all countries to join the ranks of the glorious Russian Army, to serve in the Russian Army... Let us freely wave our flags in Çanakkale and the Bosphorus, the peoples of this place will be Armenian. Let us rise for a new life, resurrection and the Armenian people who believe in Jesus in Turkey..."

—Nicholas II of Russia

In December, the Armenian Volunteer Brigades had a significant impact on the success of the Russian forces in the Sarıkamış Operation. They challenged Ottoman front movements at critical times: "The Ottoman delay gave the Russian Caucasus Army time to position sufficient forces around Sarıkamış."

Izmit and Adapazari incidents

The shelling of Ereğli by Russian ships was an incident instigated by Armenian gangs to weaken Ottoman forces during the First World War. The Ottoman Empire had lost significant military units as a result of the Balkan Wars and was under a heavy financial burden. On top of these wars, the outbreak of World War I in 1914 led to a fierce offensive by the Russian Navy in the Black Sea. The desire for an independent Armenian state, fueled by the developing nationalist ideas of Armenian committees since 1878, was further reinforced by this attack. Using weapon-making techniques learned from American Board missionaries and weapons provided by Russia, they decided to instigate incidents to support the Russians.

Events

These events included: Bombardments to support the Russians, and the beginning of Armenian celebrations. Despite not having holy days, groups began holding services in churches and organizing gatherings and entertainment in homes. This open and blatant hostility in a region so close to Istanbul prompted the government to conduct investigations. As a result of the searches, hundreds of domestically and foreign-made fuse bombs, Mauser rifles and pistols, thousands of rounds of ammunition and materials used in bomb making were seized in Adapazarı alone. In İzmit, hundreds of weapons, ten to fifteen bombs and explosives with high destructive power, and a large quantity of firearms and rifles were seized. Many Mauser rifles, Gras brand rifles, and pistols were also found in Armenian villages such as Arslanbey, Ovacık, and Bahçecik. In the Armişe district, where the Great Seminary is located, three or four very large bombs with high destructive power were found in the head priest’s room of the school church, along with numerous weapons and ammunition in cupboards.

Conclusion

These events are important in showing how the Church and foreign states became involved in organized events. It is no coincidence that the Kumkapı, Babıali, and İzmit incidents began during church services. The missionary activities of states such as England, America, and France, carried out through the American Board or the French Catholic Church, demonstrate their influence in the events that occurred in the region. 1915

Yozgat Events

Development of Events

Yozgat province had the highest Armenian population in Anatolia. After the declaration of mobilization, many events occurred as a result of the suggestions made by the Church and Missionary schools to the Armenian people that the great powers, especially Russia, would come to their aid and bring them independence.

Uprising in the Center

Armenians from the Armenian village of Orih in Boğazlıyan planted dynamite in three locations in the village of Çayırşeyhi in the Akdağ center, and as a result of one of these dynamites exploding, a young child was seriously injured. In the search conducted after this incident, several bombs, dynamite, 27 Gra and Martin rifles, and many weapons and ammunition were found in the Armenian villages of Orih, Menteşe, and İğdeli. In the same region, the gendarmerie commander and his detachment, who were going to the villages to recruit soldiers, were ambushed and fired upon. Weapons were found in the house of two brothers, Mihran and Ohanis, from Boğazlıyan. Dynamite, complete with all its components, was found in the house of Katip Matyes from Gevançlı village.

Boğazlıyan Uprising

A group of seventy armed Armenians was seen roaming the Çakmak village and Yazbir mountain in Boğazlıyan district of Yozgat, and about three hundred armed Armenians, divided into several groups and led by a larger number of armed Armenian gangs, were seen in the Yeknam forests on the borders of Bala and Haymana in Ankara. About three hundred armed Armenian gangs hiding in Kumkuyu village of Yozgat set fire to the surrounding Turkish villages on September 2,1915. They opened fire on soldiers and gendarmes from specially constructed trenches and loopholes. Nearly eight hundred armed Armenians who had taken refuge in the Çat-Kebir village forest attacked soldiers, gendarmes, and the local population from trenches they had prepared in the Akdağ pass within the forest. After days of fighting, this group fled towards Kızılcaova.

Conclusion

Apart from these events, many small and large incidents occurred in Yozgat and Boğazlıyan until the deportation took place. The activities of the Merzifon American College, the Armenian Church, and Armenian committees continued until the end of the First World War. In addition, the Boğazlıyan District Governor Kemal Bey, who was found guilty during this process, was tried in the Martial Law Court and executed.

January - April

Aram Manukyan was a leader in the Van Rebellion and was appointed as the governor of the Western Armenian Administration when GeneralYudeniç arrived in the city.

The Ottomans did not have sufficient forces to ensure security throughout the entire Eastern Anatolia region. Reinforcements from the 1st and 2nd Armies to the 3rd Army did not exceed one company. Gallipoli had begun to deplete Ottoman resources even before more active clashes began.

The 3rd Army was dealing with rear-echelon uprisings. On February 27,Armenians in Adilcevaz armedly opposed about 30 soldiers from Siirt spending the night in Arin village. The ensuing conflict in response, the gendarmerie detachment in Erciş, Van, retaliated. As a result of the conflict, these Armenian forces in Adilcevaz escaped by sailing across Lake Van on sailboats. By February 27,Armenians in the Ottoman army were disarmed and transferred to rear-echelon units.

Before taking any preventative measures, the Ottoman State informed the Armenian Patriarch, Armenian members of parliament, and leading figures of the Armenian community that "if Armenians continue to attack and kill Muslims from behind, necessary measures will be taken." However, as the events intensified instead of ceasing, the Ottoman Government, due to the army being engaged in fighting on many fronts, also made efforts to secure the rear lines.

On March 15, the governor of Mahmudiye in Van reported to Istanbul via telegram that Armenians had massacred Muslims en masse in Mahmudiye and converted mosques into stables for their horses. Furthermore, a report concerning massacres in the villages of Kavlik (Keçikayası), Heretil (Kapıköy), Şezuhane, Yamanyurt, Belecek in the Saray district of Van province, and Perâkal (Boyaldı) in the Özalp district, details Armenian activities – specifically, the "Report (Massacres in Mahmudiye villages - March 15, 1915)" states that students were being forced to convert to Christianity, and that Nezu Hatun in Perâkal had gone mad after witnessing such events.

On March 25, the governor of Van, Cevdet Bey, reported that Armenian local forces were preparing to facilitate the Russian occupation of Van and that they would stage a coordinated uprising. During the Zeytun Rebellion on March 25, a military unit under the command of Süleyman Efendi, the commander of the Maraş Gendarmerie Company, killed 8 soldiers, including Süleyman Efendi, and wounded 26 others in a clash. The ZeytunArmenian militia could not be captured because they received help from the surrounding population.

The events instigated by Armenian citizens in Bitlis province began in January 1915 during low temperatures, but considering the timing of the clashes in the city center, April 18,1915, is accepted as the date.

On April 15, they started a major uprising in the northern and relatively densely populated districts of Van province, followed by one in Şatak (Çatak) on April 17, and a large-scale uprising in the center of Van on April 20. The uprising began in Van city on April 20.Armenian rebels, armed with 300 rifles, 1,000 pistols, and 1,500Armenian volunteers, undertook the protection of approximately 30,000Armenians in Van and 15,000Armenian refugees. In response to earlier calls for help from the Governor of Van, several battalions under the command of Kazım Bey, stationed in Bitlis, were sent to Van. General Yudenich returned after more than three weeks of fighting to support them. Käthe Ehrhold protected Armenian peasants during the uprising in Van. GeneralYudenich allocated a detachment to the city of Van in his attack planning. These soldiers consisted of Baikal Cossacks under the command of General Truhin and an Armenian volunteer brigade. They formed a wing to relieve the Armenian population clashing with Ottoman forces. In the region, Ottoman officials were assassinated and gendarmes were killed; police stations and Muslim settlements were attacked; and government buildings were burned. Although a portion of the Van gendarmerie division and some tribes fought against the Armenians, they were unable to suppress the uprising. The conflicts spread to the Van region. Non-Armenian Christian Nestorians revolted in Çölemerik.

On April 24, the Ministry of Interior, then headed by Minister of the Interior Mehmed Talat Pasha, decided to close Armenian Committee centers, arrest their leaders, and confiscate all their documents. This decision was communicated to all provinces. Following this decision, Armenian leaders in Istanbul and other centers were arrested on charges of engaging in activities against the state. May - August

June, a group of Fedayeen from the Urfa rebellion. On May 21,General Yudeniç arrived in Van. The keys to the city and the fortress were presented to him by the Armenians. On May 18, the Russian Tsar issued a statement expressing his gratitude to the people of Van for their sacrifices, as Van was under the control of Russian and Armenian forces. Russian Interior Minister Sazanov also issued a statement thanking the people of the region for this success. Armenian newspapers and some Western newspapers celebrated their victory against the Ottomans with great joy. Aram Manukyan was appointed as the governor of Van. Russia, holding Van province, appointed Aram Manukyan, who had been involved in the rebellion from the beginning, as governor of the newly formed administration to appease the Armenian element that had participated so brilliantly in the war. General Yudenich approved the previously established Armenian provisional government on behalf of Russia. Once Van was secured, GeneralYudenich continued the struggle west of Lake Van throughout the summer.

The 3rd Army allocated 15,960 units to the Van Rebellion as of June. The 3rd Army has 60,000 soldiers this autumn. The Van Rebellion tied up 25% of the Ottoman forces on this front while the Russians were advancing.

The Musa Dagh Rebellion was an incident where the people of seven Armenian villages in the Samandağ district of the Iskenderun region were gathered on Musa Dagh, and although the roads were under control, a French warship on the Iskenderun coast took Armenian militias and others aboard.

On May 27, the law known as the "Deportation Law," whose real name is "Temporary Law on Measures to be Taken by the Military Against Those Who Oppose Government Practices During Wartime," was adopted. It was planned that Armenians in the provinces of Erzurum, Van, and Bitlis would be relocated to the southern part of Mosul, Zor, and the Urfa district; while Armenians in the vicinity of Adana, Aleppo, and Maraş would be relocated to the eastern part of Syria and the east and southeast of Aleppo.

On June 6th, the Armenians of Arapkir were deported. Caravans leaving Arapkir on the banks of the Euphrates were shot at. On June 7th, deportations began in the cities of Erzincan and Akın, on June 10th in Mardin, on June 11th in Hotoçur, and on June 14th in Erzurum.

On June 15th, the Şebinkarahisar Rebellion began when an Armenian gang leader named Murat (Hamparsum Boyacıyan) from Sivas, with about 500 men, attacked Şebinkarahisar. Because the main supply route for the Caucasus Front passed through this city, the Ottoman army’s supplies and rear services would be disrupted, facilitating the Russian army’s advance. They quickly drove most of the city’s inhabitants out, turning the city into a fortress against Ottoman soldiers. Several Muslims were killed. However, Ottoman troops attacked the fortress. Muslim villagers armed themselves and killed Armenian militiamen in the countryside near Şebinkarahisar.

Deportations began in Kayseri on June 22nd, in Harput, Trabzon, Merzifon, and Samsun on June 26th, and in Şebinkarahisar on June 24th. Muslim refugees from Alvar Village during the Erzurum incidents

1918

During the March Events, which began on March 30,Armenian Revolutionary Federation forces reportedly committed massacres against Azerbaijani civilians, with 3,000 to 12,000 people from the Azerbaijani and other Muslim populations killed.

On April 25, 1918, over 550 people died in alleged attacks by Armenians against Turks in Subatan village of Kars.

Aftermath

Operation Nemesis

In 1920, the Armenian Revolutionary Federation planned a secret operation and formed an assassination group. Shahan Natalie and Soghomon Tehlirian were tasked with planning and executing the operation. Soghomon Tehlirian was among those arrested on April 24,1915, by the Ministry of Interior, in the decision of Mehmed Talat Pasha, who was then the Minister of Interior, to close Armenian Committee centers and arrest their leaders. This unit killed political and military figures, including Azerbaijani and Ottoman Armenians, who sided with the Ottomans between 1920-1922. Soghomon Tehlirian would assassinate Mehmed Talat Pasha in 1921.

Cultural

The Iğdır Genocide Memorial and Museum symbolizes the attacks carried out by Armenian gangs against Turks between 1915-1920 and houses relevant documents. Approximately 4000 visitors tour the museum each month.

References

1. Armenia and the president; A Letter to Mr. Harding on the Problem of Effective Protection of Christian Minorities Under Turkish Rule 31 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.,New York Times, 14 Kasım 1922 tarihli makale.

2. a b c Hüdavendigar Onur: Milleti Sadıkadan Hayk’ın Çocuklarına, İstanbul, 1999, s.126.

3. Louise Nalbandian, Armenian Revolutionary Movement, California University Press, 1963, s.110

4. “Asia: Journal of the American Asiatic Association”, 1919, Published by Asia Pub. Co., Volume.19 page 327

5. a b c d Hinterhoff, Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia, pp. 499-503 Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: “caven” adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)

6. The Armenian Genocide: History, Politics, Ethics By Richard G. Hovannisian p. 129

7. Arman J. Kirakossian, British Diplomacy and the Armenian Question, from the 1830s to 1914, s.58, ISBN 1-884630-07-3.

8. a b “Ermeni Meselesi, Ermeni Sorunu, 1915 ile İlgili Her Şey”. FORSNET. 18 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2020.

9. Şimşir, Bilal (2000). Şehit Diplomatlarımız (1973-1994) (2015 bas.). Ankara: Bilgi Yayınevi. ISBN 975-494-924-7.

10. Ussher 1917, ss. 254

11. Erickson 2001, ss. 42

12. Erickson 2001, ss. 97

13. Erickson 2001, ss. 98

14. a b c d e f g Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, 244

15. Richard G. Hovvanisian, Armenia on the Road to Independence 1918, Berkley, Los Angels, 1967, s.41-43.

16. Erickson, Edward J. (2001), Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War. Greenwood Publishing Group. ISBN978-0-313-31516-9, s.97

17. Ahmet Esat Uras, The Armenians in History and the Armenian Question, Belge Yayınları, İstanbul, 1987, s.596-600.

18. David Starr Jordan, War and Waste: A Series of Discussions of War and War Accessories, s.172.

19. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times s.280.

20. The Encyclopedia Americana, 1920, v.28, s.412.

21. a b c Joseph L. Grabill, Protestant Diplomacy and the Near East: Missionary Influence on American Policy, 1810-1927, 1971, s.59,ISBN978-0-8166-0575-0.

22. Hugh Chisholm, Encyclopedia Britannica, Encyclopedia Britannica, Company ltd., twelve edition, 1920, s.198.

23. The Washington Post Cuma, Kasim 12,1914. Başlık: “ARMENIANS JOIN RUSSIANS AND 20,000 SCATTER TURKS NEAR ZEITUN”.

24. “Arşivlenmiş kopya”. 17 Mart 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2009.

25. a b Garegin Pasdermadjian, “Why Armenia Should be Free” p. 21

26. Shaw 1977, ss. 314-315

27. Mazıcı, Nurşen, Uluslararası Rekabette Ermeni Sorununun Kökeni, İstanbul: 1987;44

28. Öney, Celal, II. Abdülhamid Döneminde Anadolu’da Meydana Gelen Ermeni İsyanlarında Amerikan Board Okullarının Rolü, Balıkesir: Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2004;46.

29. Karayumak, Ömer, Ermeniler – Ermeni İsyanları, Ankara: Vadi Yayınları, 2007;239

30. Cengiz, Erdoğan, Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-ı İhtilaliyyeleri, Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1983;293

31. İpek, Nurdan, Armaş Ermenileri, Kocaeli: Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2004;67

32. Yalçınkaya, Alaeddin, Ermeni Patrikliği’nin “Uluslararası Aktör”leşmesi, Ermeni Araştırmaları 2.Türkiye Kongresi Bildirileri II.Cilt, Ankara: ASAM, 2007;760.

33. Hocaoğlu, Mehmet, Tarihte Ermeniler, İstanbul: Anda Dağıtım, 1976;582.

34. Cengiz, Erdoğan (haz.), Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-ı İhtilaliyyesi, Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1985;282.

35. Akdoğan, Berna, 19. Ve 20. Yüzyılda Arşiv Vesikalarına Göre Boğazlıyan, Niğde: Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006;56.

36. Ussher 1917, s. 288

37. a b c Serdar, Törehan (Temmuz 1996). “Adilcevaz’ın Milli Mücadele’deki Yeri”. ATATÜRK ARAŞTIRMAMERKEZİDERGİSİ, Sayı 35, Cilt: XII: TTK.10 Aralık 2011 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2009.

38. ATBD., Nisan 1987, sayı 86, belge 2051.

39. ATBD., Nisan 1987, sayı 86, belge 2052.

40. Sakarya1984, ss. 190-192

41. ATBD, Ekim 1985, sayı 85, belge 2003,2005.

42. Erickson 2001, ss. 106

43. ÇARAllen ve Paul Muratoff, Kafkas Battlefields, Türk tarihinde Wars-A History of Kafkas Sınır, 1828-1921, 320.ISBN 0-89839-296-9

44. Sakarya1984, ss. 245-246

45. Sakarya 1984, ss. 227

46. The New York Times marks a less number: “2000 killed and 3000 wounded in struggle between Russians and Mussulmans. Mussulmans and Bolshevist forces are engaged in a deadly conflict at Baku, on the Caspian Sea.” Baku in flames as battle rages (Associated press) // New York Times, May 20,1918, Monday, page 2. query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50D11FC3D5A11738DDDA90A94DD405B888DF1D3

47. “Ermenilerin Kars Subatan Köyü Türk Katliamı ( 25 Nisan 1918 )”. YouTube. 13 Ağustos 2013.24 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Aralık 2023.

48. “Arşivlenmiş kopya”. 26 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2016.

49. “Arşivlenmiş kopya”. 1 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2016.

50. “Arşivlenmiş kopya”. 30 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2016.

51. a b c d Alexander, Edward (2000). A Crime of Vengeance. Backinprint.com. ISBN0595088856.

52. “Iğdır Soykırım Anıt-Müzesi görevlisinden alıntı”. 23 Temmuz 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2009.

Konuyla ilgili yayınlar

• Erickson, Edward J. (2001). Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the I World War. Greenwood Publishing Group. ISBN9780313315169.

• Shaw, Stanford Jay (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press.

• Sakarya, İhsan (1984). Belgelerle Ermeni sorunu (Gnkur. Basımevi bas.). Turkey: Gnkur. Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı yayınları. s. 492.

• Hinterhoff, Eugene (1984). Persia: The Stepping Stone To India. Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I, vol iv. New York: Marshall Cavendish Corporation. ISBN 0-86307-181-3.

• Méndez, Rafael Méndez (1926). Four yıls beneath the Crescent. Londra: Charles Scribner’s Sons. ISBN 1-903656-19-2.

• Pastırmacıyan, Karekin (1918). Why Armenia Should be Free: Armenia’s Role in the Present War. Hairenik Pub. Co. s. 45. 11 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2009.

• İhsan Bal, Ermeni Terörü ve Dış bağlantıları, Ermeni Araştırmaları 1.Türkiye Kongresi’nde sunduğu bildirisi

• Sedat Laçiner, Türkler ve Ermeniler, (AnkaraU.S.A.K. Yayınları, 2005).

• Samuel Weems, Ermenistan: Terörist “Hristiyan” Ülkenin Sırları, (Armenia: Secrets of A “Christian” Terrorist State), Azeri Türkçesinden çeviren Hüseyin Adıgüzel (İstanbul: İleri Yayınları, March 2006), ISBN975-6288-82-5, 392 sayfa.

Dış bağlantılar

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “I”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “II”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “III”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “IV”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “V”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari..

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “VI”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari..

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “VII”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari..

https://tr.wikipedia.org/wiki/ Ermeni_isyanlar%C4%B1

======================

Ermeni isyanları

I. Dünya Savaşında Ermeni İsyanları, Taşnak, Armenakan, Hınçak Ermeni partilerinin faaliyetleridir. Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu karşısına Ermeni ulusal örgütleri Ermeni milisleri (partizan gerilla müfrezeleri) ile karşı faaliyetler yürütmüş, ayrıca Rus İmparatorluğunda oluşan Ermeni gönüllü birliklerine katılarak Rus Kafkasya Ordusu’na destek vermiştir. 14 Kasım 1922 tarihli New York Times gazetesi, Birinci Dünya Savaşı’nda 200.000 Ermeni’nin İtilaf Devletleri ordularında veya İtilaf Devletleri tarafında savaşan bağımsız birliklerde savaştığını yazdı.

1914-1918 yılları arasında ayaklanmalar sonucunda halklar arasında çıkan çatışmalarda Doğu Anadolu Bölgesi ve Kafkasya’dan 1.200.000Müslüman göçmen durumuna düşmüş. 1.000.000 KafkasyaMüslümanlarından Anadolu’ya gelen 130.000 sivil ölmüştür. Yolda salgın hastalık, açlık, sefalet ve Ermeni çeteleri yüzünden kırılanlar tahmini olarak eklendiğinde ölü miktarı 523.000Müslüman Türk’tür.

Önceleri

Louise Nalbandian’a göre, bütün dünyada, Fransız İhtilali’nden sonra belirginleşen milliyetçilik hareketleri Osmanlı İmparatorluğu’nda etkisini gösterir. Bunun sonucu olarak, önce Sırplar, Rumlar, Araplar ve sonra Arnavutlar kendi millî toplumunu devlet olarak kurmak için hem birbirleriyle hem de Osmanlı Devleti ile fikren ve fiilen çatışmaya girdi. 19. yy.’dan 20. yy.’a geçildiği yıllarda RumlarSırplar, Bulgarlar Balkan Savaşları’nın ardından Osmanlı İmparatorluğu’ndan siyasi olarak tamamen ayrıldılar. Müslüman olmayan topluluklardan, fiziki olarak Osmanlı İmparatorluğu’nun Türkiye topraklarına yakın olmaları nedeniyle, yalnızca Ermeniler bu anlamda bağımsız olamadılar. Ermeniler gelişen milliyetçilik hareketlerinin etkisinde bağımsızlıklarını kazanmak için Hınçak ve Taşnak millî teşkilatlarını kurdu. Bu teşkilatların yöntemleri ve amacı önce Müslümanlarla Ermenileri birbirine düşürmek, isyan çıkarmak ve böylece Avrupa devletlerini silahlı müdahaleye zorlayarak, onların müdahalesi ve yardımı ile Doğu Anadolu’da Ermeni Devleti kurmaktı.

Amacı

Osmanlı Devleti Doğu Anadolu’dan başlayarak Kafkaslara uzanan Kafkas Cephesindeki amacı 93 Harbi’nden beri Rusya’nın elinde olan Kars, Ardahan, Artvin ve Batum illerini geri almaktı. Ayrıca Rusları bu cepheye güç transferi yapmak zorunda bırakarak Almanların Doğu Cephesi’ndeki hareketlerini hafifletmek amacı gütmüştü. Ermeni İsyanları 3. Ordunun bir bölümünü Ruslara karşı kullanmak yerine iç sorunlara ayırmasına ve Rusların bu cephede hareketlerini hafifletmesine yardımcı olmuştur.

Ermeni Ulusal Hareketi, Ermeni devrimci hareketi veya Ermeni ulusal kurtuluş hareketi olarak bilinen Ermeni milliyetçiliğini savunan Ermenilerin tarihte kurulmuş olan Ermeni devletlerinin kapsadığı bölgelerde, bunlar Doğu Anadolu ve Kafkasya’da, yeniden bir Ermeni devleti kurma amacıdır. Osmanlı İmparatorluğu’nda milliyetçilik duygularının yükselişiyle ilk olarak Yunan hareketinden başlayarak diğer grupların katılmasıyla genişlerken, doğuran faktörler açısından Ermeni ulusal hareketi Yunan ulusal hareketine, diğer etnik gruplardan daha benzer şekilde gelişmiştir. Ermeni sorununa Avrupalı güçlerin katılımı Ermeni ulusal kurtuluş ideolojisini Ermeniler arasında bastırılmış haklar fikri üzerinde sağlamış ve Ermeni ulusal kimliğinin dönüşümünü “Ermeni halkının özgürlüğü (freedom)” yönünde etkilemiştir.

I. Dünya Savaşı öncesi Ermeni isyanları

1780Zeytun Ermenileri, Osmanlı İmparatorluğu yönetimine karşı ilk silahlı isyanında bulunmuştur.

Armenekan Partisi, 1885 yılında 1880 yılında kurulan Ermeni Yurttaşlar Birliği adlı gizli bir Ermeni derneğinin de kurucusu olan ErmeniMıgırdiç Portakalyan tarafından Van merkezli olmak üzere kurulmuştur. Bu organizasyon “Kan dökmeden hürriyet elde edilemez” sloganını benimsemiş ve ihtilal yolu ile bağımsız Ermeni devletini kurmayı amaçlamıştır. Zaman içinde öne çıkan Taşnak ve Hınçak Komiteleri bu organizasyondan eleman transferi yapmıştır.

Ermeni Devrimci Federasyonu (Tashnagtsutiun, Taşnaksutyun) Ermeni radikal milliyetçi Ermeni bağımsızlığını sağlamak amacıyla 1890’da kurulan örgüt. 1894’te Federasyon Diyarbakır’a bağlı Sason’da Osmanlı yönetimine karşı silahlı bir direniş örgütledi. 1895’te aynı amaçla Van kentinde bir ayaklanma düzenlendi. 26 Ağustos 1896’da Papken Süni önderliğinde bir grup fedai İstanbul’da Osmanlı Bankası’nı basarak dünya kamuoyunun ilgisini çekmeyi denediler. Bu olaylar sayesinde daha önceden etkin olan Hınçak ve Armenakan gibi örgütleri kenara iterek Ermeni ulusal hareketinin önderliğini ele geçirdi. 21 Temmuz 1905 Yıldız suikast teşebbüsü II. Abdülhamit’e karşı günü Ermeni sempatizanı Belçikalı Edward Jorris önderliğinde Taşnak örgütü tarafından Cuma selamlığından önce Yıldız Camii önünde düzenlenen suikast girişiminde bulunmuştur.

Yaşananlar

1877-1878Osmanlı- Rus Savaşı’ndan Birinci Dünya Savaşı’na kadar olan sürede Ermenilerin fail veya mağdur sıfatıyla dahil oldukları çeşitli şiddet olayları ve bunlara bağlı gelişmeler yaşandı:

• 20 Haziran 1890: Katolik Ermenilerden gelen ihbar üzerine Ermeni kilisesinde ve Sansaryan Okulu’nda silah araması yapıldı. Bu sırada iki asker öldürüldü, üç asker yaralandı. Bunun üzerine Ermeniler ve Müslümanlar arasında kavga çıktı; 8 Ermeni ve 2 Müslüman öldü, 60 Ermeni ve 45Müslüman yaralandı.

• 15 Temmuz 1890: İstanbul, Kumkapı’da haç yortusu için toplanan Ermeni cemaati, Hınçak üyelerinden Harutyun Cangülyan’ın yönlendirmesiyle Yıldız Sarayı’na yürümeye başladı. Kalabalığı durdurmak isteyen iki asker öldürüldü; öldürenler hapse atıldı.

• 1891 başı: Sultan II. Abdülhamit, Ermeniler için genel af ilan etti ve 76Ermeni serbest kaldı.

• Aralık 1892: Hınçak üyeleri, Van Valisine suikast girişiminde bulundu. Aynı ay Hamparsun Boyacıyan adlı Hınçak üyesinin önderliğindeki grup Muş’un Avzim köyüne baskın düzenledi ve İshak Çavuş adlı bir Türkü öldürdü.

• Nisan 1893: Ermeniler için yeniden genel af ilan edildi ve tutuklu olanlar serbest bırakıldı.

• Haziran 1893: Hamparsun Boyacıyan adlı Hınçak üyesinin önderliğindeki grup Hayanlı aşiretine saldırdı, aşiretten bir kişi öldü,. Taraflar arasında çatışma çıkınca bölgeye asker gönderildi. Yaralı olarak yakalanan Boyacıyan tutuklanarak götürüldüğü İstanbul’da serbest bırakıldı.

• Eylül 1893: Merzifon’da Ermenilerin silah depoladığı düşünülen bir evi aramak isteyen askerlere evin içinden ateş açıldı ve bomba atıldı. 25 asker öldü ve yaralandı. İçeridekilerin dördü ölü, dördü sağ olarak ele geçirildi.

• 27 Nisan 1894: Bir Ermeni, İstanbul’da Ermeni Patriği Horen Aşıkyan’a suikast girişiminde bulundu. Saldırgan yakalandı, Aşıkyan istifa etti.

• Ağustos 1894: Batman’ın Sason ilçesinde Taşnak örgütü önderliğinde isyan başladı.

• Aralık 1894: Yozgat’ta bir Ermeni ayaklanması oldu.

• 1 Temmuz 1895: Hınçak örgütü, Ermeni zenginlerinden Karabet Kuyumcuyan’ı Merzifon’da öldürdü.

• 30 Eylül 1895: Hınçak örgütü önderliğinde İstanbul’da Kumkapı’dan Babıali’ye yürüyüş düzenlendi. İzin alınmadan yapılan yürüyüşü polis ve jandarma durdurmak istedi. Güvenlik güçlerine açılan ateşle bir binbaşı ve bazı erler öldürüldü. Taraflar arasında çatışma çıktı.

• 2 Ekim 1895: Van eski valisi Bahri Paraş ve Trabzon Komutanı Hamdi Paraş, Trabzon’da düzenlenen suikast girişiminden yaralı kurtuldular.

• 24 Ekim 1895: Zeytun Ayaklanması

• 25 Ekim 1895: Bitlis’teki bir Cuma namazına Ermeni gruplar tarafından saldırı düzenlendi.

• 30 Ekim 1895: Ermeni gruplar Erzurum Vilayet Konağı’nı bastılar ve jandarma erleri öldürdüler.

• 2 Kasım 1895: Diyarbakır’daki bir Cuma namazına Ermeni gruplar tarafından saldırı düzenlendi.

• 1895 son çeyreği: Divriği, Trabzon, Eğin, Develi, Akhisar (İzmit), Erzincan, Gümüşhane, Zeytun, Bitlis, Bayburt, Maraş, Urfa, Erzurum, Diyarbakır, Malatya, Harput, Arapkir, Sivas, Merzifon, Antep, Maraş, Muş, Kayseri, Yozgat ve İstanbul’da ayaklanmalar oldu.

• 26 Ağustos 1896: Taşnak örgütü üyesi Papken Süni’nin liderliği altında 26Ermeni el bombası, dinamit ve tabancalarla birlikte İstanbul’un Galata semtindeki Osmanlı Bankası binasını bastı ve memurları rehin aldı.

• Temmuz 1897: İkinci Sasun Ayaklanması

• 21 Temmuz 1905: Taşnak örgütü, Sultan II. Abdülhamit’i Cuma selamlığından çıktıktan sonra öldürmek üzere yola bomba yüklü araç yerleştirdiler. Sultan saldırıdan yara almadan kurtulurken, civarda bulunan 26 kişi öldü ve 58 kişi yaralandı. Failler yakalandı ama Sultan tarafından affedildi.

Güçler

Osmanlı Devleti Doğu Anadolu bölgesiyle sorumlu olan Üçüncü Orduyu bulundurmaktaydı. Kasım ayında Osmanlı devleti savaşa girince Osmanlı Jandarma birimlerinin (yerel güvenlik aygıtı) komutasında el değişimine gitti. Yerel güvenlik birimlerinin yönetim ve kontrolü daha önce Valilerin altında iken askeri yönetime geçti. Bölgede bulunan jandarma birimleri buna Van Jandarma bölümü ve yedek süvari tümeni dahil olmak üzere Üçüncü Ordu ya bağlandı.

Ermeni Ulusal Hareketi veya Ermeni devrimci hareketi ve Ermeni ulusal kurtuluş hareketi nin parçası olan Taşnak, Armenakan, Hınçak altında Ermeni milisleri (çeteleri, fedaileri veya gönüllüleri (Kamavor)) olarak bilinen ailelerinin terk ederek “gerilla birlikleri” oluşturmuşlardır. Bu küçük ve gizli birlikler Osmanlının düzenli ordusuna cephede ve cephe gerisinde yıpratma savaşı taktiği uygulamışlardır. Ayrıca bu dömende Ermeni Gönüllü TugaylarıRus Kafkas Ordusuna destek vermiş (detachment birimleri olarak) ve bu güçler Osmanlı devletine karşı savaşmışlardır.

I. Dünya Savaşı

Öncül

1913 baharında, Ermeni siyasi örgütlerinin mektupları (yazışmaları) ele geçirilir. Bu yazışmalarda Osmanlı İmparatorluğu’nun artık yaklaşan savaşta tarafsız kalamayacağı, bu durumda Ermenilerin endişeleri ve olası seçenekleri dile getirilmektedir. Bu belgelerde Taşnaklar Ruslardan silah talep eder.

28 Temmuz-14 Ağustos tarihleri arasında Erzurum’da Taşnakların liderliğinde bir kongre düzenlenmiş ve İttihat ve Terakki özel bir heyet göndermiştir. Kongrenin amacı Ermenilerin olası savaş çıktığında takınacakları tavrın kararlaştırılmasıydı. Osmanlı devletinde hükûmet olan İttihat ve Terakki önemli isimlerinden Naci Bey ve Bahattin Şakir’i bu kongreye yollar. İttihat ve TerakkiErmenilerden bazı taleplerde bulunur. İsteklerin başında Ermenilerin savaş çıkması durumunda sadık kalacağına dair söz vermesi. Ruslara karşı savaşacak Ermeni askerleri ikinci istekti. Rusya’da Ermenilerin cephe gerisinde Osmalılara yardım etmesi bulunmaktaydı. Ermenilerin cevabı ise Osmanlı Ermenilerin Osmanlı Devletine sadık olduklarını ama İttihat ve Terakki hükûmetinden bağımsız hareket edecekleri, çünkü aynı görüşde olmadıkları yönündeydi. Kafkaslardaki ayaklanma teklifini kabul edemeyeceklerini, çünkü Rusya’daki Ermenilerin Rusya’ya sadık olduklarını ilettiler. Bahattin Şakir“Ama bu ihanettir” diye bağırdı. Hovannisian’a göre Taşnaklar Osmanlı vatandaşları olarak vatan savunmasında üzerine düşeni yapma kararı almıştır. Askeri tarihçi Erikson bu toplantı sonrası İttihat ve Terakki partisinin Osmanlı Ermenilerin güçlü ve detaylı planlarla Rusya ile bağlantıda olduklarını ve amaçlarının Osmanlı İmparatorluğu’ndan bölgeyi ayırmak olduğu sonucuna vardı. Ahmet Esat Uras’a göre Taşnaklar ayaklanma kararını gizlice almıştır ve Taşnakların bu ayaklanma kararı daha sonra Osmanlı Devletinin Tehcir Kanununu çıkarmasına yol açacaktır.

1914’ün Ağustos ayında Rus Kafkas Ordusu’nda Ermeni Gönüllü Tugayları kuruldu. Tiflis’te Ağustos boyunca bir Ermeni temsilciler meclisi toplandı. Rus Çarı II. Nikolay Rusya altında bir özerk Ermenistan kurulmasını önerdi. Çar Osmanlı’da bulunan (Batı Ermenistan vilayetleri diye adlandırılan) altı vilayetin yanı sıra iki Rus Ermeni iline özerklik sözü verdi. Bir Çarlık dışişleri bakanı Rusya’nın gerçek amacını “Biz Ermenistan (topraklarını) istiyoruz, (but without) ama Ermeniler olmadan” sözüyle dile getirdi. Ermeni Millî Konseyi, Rusya’nın ortakları olan Fransa ve İngiltere’ye de bu konuda güvendiği için Çar II. Nikolay’ın teklifini kabul etti. Rusya’da yaşayan Ermeniler bu ülkeye olan askerlik zorunlulukları dolayısıyla Rusya’nın savaşa girmesinden sonra Rusya’nın AvrupaCephesindeki birliklerine gönderilmişti. “Gönüllü” birliklerin oluşturulmasında hizmet zorunluluğu olmayan veya Rusya’da yaşamayan Ermenilerden yararlanılmıştır. Ermeni General Andranik Toros Ozanyan bu birliklerin genel komutanı idi. Osmanlı Temsilciler Meclisi üyesi Pastırmacıyan Karekin Efendi gibi komutanları vardır. Ermeni kaynakları yüzbinleri bulan bu askerlerin dünyanın değişik ülkelerinden geldiklerini söylemektedir. Osmanlı kaynakları bu askerlerin Osmanlı’da ayaklanan Ermeni nüfusundan oluştuğunu savunmaktadır. Ermeni Gönüllü Tugaylarının Rus kuvvetlerinin katıldığı başarılarda küçük sayılamayacak ölçüde etkili olmuş olmalarında karşılarındaki düşmana karşı kararlı mücadele etmek için gerçek teşvikleri olması, bölgenin yerlileri olduklarından iklim ve coğrafi koşullara alışık, yol ve dağ yollarını bilmeleri etkendir.

17 AğustosZeytun İsyanı, Zeytun Fedai Alayı kurularak çıkarılan isyandır. Bu isyanda Zeytun’da 100 kişi ölmüştür. İsyan 30 Ağustos’ta sona ermiştir.

1914

1 Kasım’da Osmanlı DevletiRusya’ya karşı savaşa girmiştir. Ruslar sınırı Bergmann Atağı ile geçti. Rusların bu atağı sadece güney omuzu boyunca Ermeni Gönüllü Tugaylarının etkili olduğunu yerlerde Karaköse ve Doğubayazıt’ı almasıyla bitti. DoğubeyazıtOsmanlının Van ilinin kuzey komşusu idi.

Aralık ayında Rus Çarı 2. Nicholas, KafkasyaCephesi’ni ziyaret etti. Tiflis’ten Ermeni Ulusal Bürosu başkanı Alexander Khatisyan (1918’de Ermeni devletinin Dışilişkiler Bakanı) ve Ermeni Kilisesi Başına (Patriak) hitaben:

Ermeniler, şanlı Rus Ordusu saflarına girmek için aceleyle tüm ülkelerden, Rus Ordusuna hizmet etmek için geldiler... Bayraklarımızı serbestçe Çanakkale ve Boğaz içinde sallayalım, buranın halkları Ermeni olacaktır. Haydi yeni bir yaşam için diriliş ve Türkiye’de İsa’ya inanan Ermeni halkı...

—Nicholas II of Russia

Aralık, Sarıkamış Harekâtında Ermeni Gönüllü Tugaylarının Rus kuvvetlerinin başarısında onemli etkileri olmuştur. Kıritik zamanlarda Osmanlı cephe hareketlerine meydan okudular: “Osmanlının gecikmesi Sarıkamış etrafında Rus Kafkasya Ordusuna yeterli kuvvet konumlandırmak için zaman kazandırmıştır.”

İzmit ve Adapazarı olayları

Birinci Dünya Savaşı’nda Rus gemilerinin Ereğli’yi topa tutması ile Osmanlı kuvvetlerini zayıflatmak için Ermeni çetecilerin çıkardıkları olaylardır.

Osmanlı Devleti, Balkan Savaşları sonucunda büyük askerî birliklerini kaybetmiş ve mali açıdan ağır bir yük altında kalmıştı. İmparatorluk, bu savaşların üstüne 1914 yılında Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle Karadeniz’de Rus Donanması’nın şiddetli hücumu ile de karşı karşıya gelmiş oldu. 1878’den bu yana Ermeni komitecilerin, gelişen milliyetçi fikirlerinin sonucu olarak, bağımsız Ermenistan Devleti istekleri, bu saldırı ile biraz daha pekişti. American Board misyonerlerinden öğrendikleri silah yapım teknikleri ve Rus yardımı silahlarla Ruslara destek amaçlı olaylar çıkartma kararı aldılar.

Olaylar

Ruslara destek olmak adına bombardımanla birlikte, Ermenilerin şenlikleri de başlamış oldu. Kutsal günleri olmamasına rağmen gruplar halinde kiliselerde ayinler yapmaya, evlerde toplanarak eğlenceler tertip etmeye başladılar.

İstanbul’a çok yakın bir bölgede bu kadar açık ve ayan beyan seyreden bu düşmanlık, hükûmeti arama yapmaya şevketti. Yapılan aramalar sonucunda sadece Adapazarı’nda; yerli ve yabancı yapım yüzlerce fitilli bomba, mavzer ve tabancalar, binlerce cephane ve mühimmat, bomba yapımında kullanılan malzemeler ele geçirildi.

İzmit’te yüzlerce silah, büyük tahrip gücüne sahip olan on-on beş kadar bomba ile patlayıcı maddeler, bol miktarda ateşli silah ve tüfekler ele geçirildi. Arslanbey, Ovacık, Bahçecik gibi Ermeni köylerinde de birçok mavzer, gras marka tüfekler ile tabancalar bulundu.

Büyük Ruhban Okulu’nun bulunduğu Armişe bucağında okul kilisesinin baş rahip odasında çok büyük ve tahrip gücü çok fazla üç-dört bomba ile, dolaplarda çok sayıda silah ve cephane bulundu.

Sonuç

Bu olaylar Kilise ve yabancı devletlerin örgütlü olaylarda nasıl devreye girdiklerini göstermesi açısından önemlidir. Kumkapı, Babıali ve İzmit olaylarının kilisedeki ayinler esnasında başlaması bir tesadüf değildir. İngiltere, Amerika ve Fransa gibi devletlerin American Board yahut Fransız Katolik Kilisesi aracılığıyla yaptığı misyonerlik faaliyetleri, bölgede çıkan olaylardaki etkinliklerini gösterir niteliktedir.

1915

Yozgat Olayları

Olayların gelişimi

Yozgat ili, Ermeni nüfus açısından Anadolu toprakları içerisinde en yüksek nüfuslu bölge idi. Seferberliğin ilanından sonra Kilise ve Misyoner okullarının Ermeni halka, büyük devletlerin özellikle de Rusya’nın yardıma geleceğini ve onları bağımsızlığa kavuşturacaklarına dair yaptıkları telkinler sonucunda birçok olaylar yaşandı.

Merkezdeki ayaklanma

Boğazlıyan’ın Orih adlı Ermeni köyünün Ermenileri, Akdağ merkezi Çayırşeyhi köyünün üç yerine dinamit yerleştirmişler ve bu dinamitlerden birinin infilak etmesi sonucu küçük yaştaki bir çocuk ağır yaralanmıştı. Bu olay üzerine yapılan aramada Orih, Menteşe ve İğdeli Ermeni köylerinde birkaç bomba, dinamit, 27 adet gra ve martin tüfeğiyle birçok silah ve cephane bulunmuştur.

Yine aynı bölgede asker almak için köylere çıkan jandarma kumandanı ile emrindeki müfrezenin yolu kesilerek ateş açıldı. Boğazlıyanlı Mihran ve Ohanis adındaki iki kardeşin evinde silahlar bulundu. Gevançlı köyünden Katip Matyes’in evinde tüm parçaları ile birlikte dinamit bulundu.

Boğazlıyan ayaklanması

Yozgat’ın Boğazlıyan ilçesine bağlı Çakmak köyü ile Yazbir dağında dolaşan yetmiş kişilik silahlı Ermeni çetesi ile Ankara’nın Bala, Haymana hudutlarındaki Yeknam ormanlarında silahlı ve sayıca fazla Ermeni çeteleri tarafından yönetilen ve birkaç kola ayrılmış üç yüz kadar silahlı Ermeni görüldü.

Yozgat’ın Kumkuyu köyünde saklanmış üç yüz kadar silahlı Ermeni çetesi, 2 Eylül 1915 günü çevredeki Türk köylerini ateşe verdiler. Özel olarak inşa edilmiş siperlerden, mazgal deliklerinden asker ve jandarmalar üzerine ateş açtılar. Çat-Kebir köyü ormanına sığınmış sekiz yüze yakın silahlı Ermeni, orman içindeki Akdağ geçidinde, hazırladıkları siperlerden asker, jandarma ve ahaliye karşı taarruz ettiler. Günlerce süren çatışmalardan sonra bu grup Kızılcaova’ya doğru kaçtılar.

Sonuç

Bu olaylar dışında Yozgat ve Boğazlıyan’da tehcir gerçekleşene kadar birçok irili ufaklı olaylar yaşanmıştır. Merzifon Amerikan Koleji, Ermeni Kilisesi ve Ermeni komitelerinin çalışmaları Birinci Dünya Savaşı sonuna kadar devam etmiştir. Ayrıca bu süreçte suçlu bulunan Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey’de Divan-ı Harbi Örfi’de yargılanmış ve idam edilmiştir.

Ocak - Nisan

Aram Manukyan Van İsyanında yönetici idi ve General Yudeniç şehre geldiğinde Batı Ermeni Yönetimi valisi olarak atadı

Osmanlıların bütün Doğu Anadolu bölgesinde güvenliği sağlamak için yeterli güçleri yoktu. 1. ve 2. Ordulardan 3. Orduya gelen takviyeler bir bölüğü geçmemekteydi. Gelibolu daha aktif çatışmalar başlamadan Osmanlı kaynaklarını eritmeye başlamıştı.

3. Ordu cephe gerisi ayaklanmalarla uğraşıyordu. 27 ŞubatAdilcevaz’daki Ermeniler30 kadar Siirtli askerin Arin köyünde geceyi geçirmelerine silahla karşı çıktılar. Çıkan çatışmada Van’ın Erciş’teki jandarma müfrezesi ile karşılık verildi. Çatışma sonucunda Adilcevaz’daki bu Ermeni güçleri yelkenli gemilerle Van Gölü’ne açılarak kurtuldular. 27 Şubat itibarıyla Osmanlı ordusundaki Ermeniler silahsızlandırılıp cephe gerisi birimlere aktarıldı.

Osmanlı Devleti, herhangi bir önleme başvurmadan önce Ermeni Patriği, Ermeni milletvekilleri ve Ermeni cemaatinin ileri gelenlerine “Ermenilerin Müslümanları arkadan vurmaya ve katletmeye devam etmeleri halinde gerekli önlemleri alacağını” bildirmiştir. Ancak, olaylar durmak yerine giderek yoğunlaşınca, Osmanlı Hükûmeti ordunun birçok cephede savaş halinde bulunması nedeniyle cephe gerisini de emniyete alma çabası içine girmiştir.

15 MartVan Mahmudiye kaymakamı Ermenilerin Mahmudiye’de Müslümanlarını toplu halde katlederek camileri kendi atlarını barındırmak üzere kullanıma aldığını (ahıra çevirmişlerdir) İstanbula telegramla rapor etmiştir. Ayrıca Van ili Saray kazası Kavlik (Keçikayası), Heretil (Kapıköy), Şezuhane, Yamanyurt, Belecek ve Özalp kazası Perâkal (Boyaldı) köylerindeki katliamlarla ilgili tutanakta Ermeni faaliyetleri - Tutanak (Mahmûdî köylerindeki katliamlar - 15 Mart 1915) dökümünde öğrencilere zorla Hristiyanlık kabul ettirilmek istendiği ayrıca Perâkal’de Nezu Hatun gördüklerin den etkilenerek delirdiği yazılmıştır.

25 Mart’ta, Van valisi Cevdet BeyRusların Van’ı işgalini kolaylaştırmak için Ermeni yerli güçlerin hazırlık içinde bulunduklarını ve bunun koordineli bir şekilde birden isyan edeceklerini bildirmiştir. 25 MartZeytun İsyanınında Maraş Jandarma Bölük Komutanı Süleyman Efendi komutasında askerî birlik çarpışma sonucunda Süleyman Efendi dahil, askerlerden 8 kişiyi öldürüp, 26 kişiyi de yaralamışlardı. ZeytunErmeni milisleri çevredeki halktan yardım gördüklerinden dolayı yakalanamaz.

18 NisanBitlis Bitlis ili içindeki Ermeni vatandaşlarının çıkardıkları olaylar Bitlis ili dahilinde düşük sıcaklıkda Ocak 1915 başlasa da merkezdeki çatışmalar zamanı göz önüne alınırsa 18 Nisan 1915 kabul edilmektedir.

15 Nisan’da önce Van ilinin kuzeyinde ve nispeten yoğun olduğu ilçelerinde, 17 Nisan’da Şatak’ta (Çatak), 20 Nisan’da Van’ın merkezinde büyük bir ayaklanma başlatmışlardır. 20 Nisan günü Van kentinde ayaklanma başladı. Ermeni isyancıları 300 tüfek ve 1.000 tabanca ile 1.500 gönüllü Ermeni ile 30.000’i bulan Ermeni Vanlılar ve 15.000 Ermeni mültecinin korunmasını üstlenmiş. Van Valisi’nin daha önceki yardım çağrılarına Bitlis’te bulunan Kâzım Bey komutasındaki birkaç tabur Van’a gönderildi. General Yudeniç onlara destek olmak için üç haftadan fazla süren çatışmalardan sonra döndü. Käthe Ehrhold Van’daki ayaklanmada Ermeni köylülerini korudu. General Yudeniç saldırı planlamasında Van şehrine bir bölük ayırdı. Bu askerler General Truhin’in komutası altında olan Baykal Kazakları ve bir Ermeni gönüllü tugayından oluşmaktaydı. Osmanlı güçleri ile çatışsan Ermeni halkı rahatlatmak için bir kanat oldu. Bölgede Osmanlı memurlara suikast ve jandarmalar şehit edilmiş; karakollar ve Müslüman yerleşim birimleri saldırıya uğramış; devlet binaları yakılmıştır. Van jandarma tümeninin bir kısmı ile bir takım aşiretler Ermenilere karşı savaştılarsa da ayaklanmayı bastıramamışlardır. Çatışmalar Van bölgesine yayılmıştır Ermeni olmayan Hristiyan NasturilerÇölemerik’de ayaklanmışlardır.

24 Nisan, tarihinde Dahiliye Nezaretince, o zaman Dahiliye Nazırı olan Mehmed Talat Paşa, Ermeni Komite merkezlerinin kapatılması, elebaşlarının tutuklanması ve her türlü belgelerine el konulması kararı alındı. Bu karar bütün vilayetlere iletildi. Bu karar üzerine devlet aleyhine faaliyette bulunmak suçundan İstanbul’dan başlayarak diğer merkezlerdeki Ermeni liderler tutuklanmıştır.

Mayıs - Ağustos

Haziran, Urfa isyanınından bir grup Fedayi 21 Mayıs’ta General YudeniçVan şehrine geldi.

Şehir ve kalenin anahtarları Ermeniler tarafından kendisine sunuldu. Rus Çarı, 18 Mayıs’ta Van’ın Rus ve Ermenilerin güçlerinin kontrolünde olmasından dolayı “Van halkına fedakarlıkları dolayısıyla teşekkür ettiğini” ve Rus İçişleri Bakanı Sazanof ise “Bu başarıda bölge halkına teşekkür” eden beyannamesi yayınlanmıştır. Ermeni gazeteleri ve bazı batılı gazeteler; Osmanlı ya karşı başarılarını büyük bir sevinçle manşetlerine çıkarmışlardır. Bu hükûmetin başına Van Valisi olarak Aram Manukyan atandı. Van ili elinde tutan Rusya, karşı savaşa bu derece parlak bir biçimde katılmış olan Ermeni unsurunu memnun etmek için Aram ManukyanVan işyanının başından beri silaha sarılmış ve bu grupların başına olan yeni kurulan yönetime vali yaptı. General Yudeniç daha önce kurulan Ermeni geçici hükûmetini Rusya adına onadı. Van güvene alınca General Yudeniç mücadeleye yaz boyunca Van Gölü’nün batısında devam etti.

3. Ordu’nun Haziran itibarı ile Van isyanına ayırdığı birimler 15,960. 3. Ordu bu yılın sonbaharında 60.000 askeri var. Van İsyanı Osmanlının bu cephede Ruslar ilerlerken güçlerinin %25 bağlamıştır.

Musa Dağ İsyanı, İskenderun Bölgesi Samandağ Bucağına bağlı yedi Ermeni köyü halkı Musa Dağı’nda toplanmış durumdayken yollar kontrol altına alındığı halde İskenderun kıyılarında bulunan bir Fransız harp gemisinin Ermeni milisleri ve diğerlerini gemiye aldıkları olay.

27 Mayıs tarihinde “Tehcir Kanunu” olarak bilinen asıl adı “Savaş zamanında hükûmet uygulamalarına karşı gelenler için asker tarafından uygulanacak önlemler hakkında geçici kanun” kabul edilmiştir. Erzurum, Van ve Bitlis vilayetlerinde bulunan Ermenilerin, Musul’un güney kısmı, Zor ve Urfa sancağına; Adana, Halep, Maraş civarında bulunan Ermeniler ise Suriye’nin doğu kısmı ile Halep’in doğu ve güneydoğusuna nakledilmesi planlanmıştır.

6 Haziran’da ArapkirErmenileri tehcir edildiler. Fırat kıyısında Arapkir’den çıkan kervanlar kurşunlandılar. 7 Haziran’da Erzincan ve Akn şehirlerinde, 10 Haziran’da Mardin şehrinde, 11 Haziran’da Hotoçur şehrinde, 14 Haziran’da Erzurum’da tehcir başladı.

15 Haziran’da Şebinkarahisar İsyanı Sivaslı Murat (Hamparsum Boyacıyan) adında bir Ermeni çete reisi, 500 kadar adamıyla Şebinkarahisar’ı basmış, Kafkas Cephesi’nin ana ikmal yolu buradan geçtiği için Osmanlı ordusunun ikmal ve geri hizmetleri aksayacak, Rus ordusunun ileri harekâtı kolaylaşacaktı. Hızla şehirdekilerin çoğunu dışarı sürdüler ve şehri Osmanlı askerlerine karşı kale yaptılar. Birkaç Müslüman öldürüldü. Ancak, Osmanlı birlikleri kaleye saldırdı. Müslüman köylüler silahlanarak Şebinkârahisar yakınlarındaki kırsalda Ermeni milislerini öldürdü.

22 Haziran’da Kayseri’de, 26 Haziran’da Harput, Trabzon, Merzifon ve Samsun’da, 24 Haziran’da Şebinkârahisar’da tehcir başladı.

1918

30 Mart’ta başlayan Mart Olayları’nda Ermeni Devrimci Federasyonu kuvvetleri çatışmalar sırasında Azeri sivillere yönelik katliam rapor edilmiş, Azeri ve diğer Müslüman halk mensuplarından 3.000 ila 12.000 kişinin öldürüldüğü aktarılmıştır.

25 Nisan 1918 tarihinde Kars’ın Subatan köyünde Ermenilerin Türklere karşı yaptığı iddia edilen saldırılarda 550’nin üzerinde kişinin ölmüştür.

Sonrası

Nemesis Harekâtı

1920’de Ermeni Devrimci Federasyonu gizli bir operasyon planlayarak bir suikast grubu oluşturmuştur. Plan ve operasyonu yürütme ile görevlendirilen Shahan Natalie ve Soghomon Tehlirian’dır. Soğomon Tehliryan24 Nisan 1915 tarihinde Dahiliye Nezareti’nce, o zaman Dahiliye Nazırı olan Mehmed Talat Paşa’nın Ermeni Komite merkezlerinin kapatılması ve elebaşılarının tutuklanması kararında tutuklananlar arasındadır. Bu birim 1920-1922 yıllarında aralarında Azerbaycan ve Osmanlı Ermenilerinden Osmanlılar yanında olan siyasi ve askeri kişileri öldürdü. Soghomon Tehlirian1921 yılında Mehmed Talat Paşa’yı öldürecektir.

Kültürel

Iğdır Soykırım Anıtı ve Müzesi 1915-1920 tarihleri arasında Ermeni çetelerin Türklere karşı uyguladığı saldırılarını sembolize etmektedir ve ilgili belgeler bulundurulmaktadır. Her ay 4000 civarında ziyaretçi müzeyi gezmektedir.

Kaynakça

1. Armenia and the president; A Letter to Mr. Harding on the Problem of Effective Protection of Christian Minorities Under Turkish Rule 31 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.,New York Times, 14 Kasım 1922 tarihli makale.

2. a b c Hüdavendigar Onur: Milleti Sadıkadan Hayk’ın Çocuklarına, İstanbul, 1999, s.126.

3. Louise Nalbandian, Armenian Revolutionary Movement, California University Press, 1963, s.110

4. “Asia: Journal of the American Asiatic Association”, 1919, Published by Asia Pub. Co., Volume.19 page 327

5. a b c d Hinterhoff, Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia, pp. 499-503 Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: “caven” adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)

6. The Armenian Genocide: History, Politics, Ethics By Richard G. Hovannisian p. 129

7. Arman J. Kirakossian, British Diplomacy and the Armenian Question, from the 1830s to 1914, s.58,ISBN 1-884630-07-3.

8. a b “Ermeni Meselesi, Ermeni Sorunu, 1915 ile İlgili Her Şey”. FORSNET. 18 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2020.

9. Şimşir, Bilal (2000). Şehit Diplomatlarımız (1973-1994) (2015 bas.). Ankara: Bilgi Yayınevi. ISBN 975-494-924-7.

10. Ussher 1917, ss. 254

11. Erickson 2001, ss. 42

12. Erickson 2001, ss. 97

13. Erickson 2001, ss. 98

14. a b c d e f g Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, 244

15. Richard G. Hovvanisian, Armenia on the Road to Independence 1918, Berkley, Los Angels, 1967, s.41-43.

16. Erickson, Edward J. (2001), Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War. Greenwood Publishing Group. ISBN978-0-313-31516-9, s.97

17. Ahmet Esat Uras, The Armenians in History and the Armenian Question, Belge Yayınları, İstanbul, 1987, s.596-600.

18. David Starr Jordan, War and Waste: A Series of Discussions of War and War Accessories, s.172.

19. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times s.280.

20. The Encyclopedia Americana, 1920, v.28, s.412.

21. a b c Joseph L. Grabill, Protestant Diplomacy and the Near East: Missionary Influence on American Policy, 1810-1927, 1971, s.59,ISBN978-0-8166-0575-0.

22. Hugh Chisholm, Encyclopedia Britannica, Encyclopedia Britannica, Company ltd., twelve edition, 1920, s.198.

23. The Washington Post Cuma, Kasim 12,1914. Başlık: “ARMENIANS JOIN RUSSIANS AND 20,000 SCATTER TURKS NEAR ZEITUN”.

24. “Arşivlenmiş kopya”. 17 Mart 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2009.

25. a b Garegin Pasdermadjian, “Why Armenia Should be Free” p. 21

26. Shaw 1977, ss. 314-315

27. Mazıcı, Nurşen, Uluslararası Rekabette Ermeni Sorununun Kökeni, İstanbul: 1987;44

28. Öney, Celal, II. Abdülhamid Döneminde Anadolu’da Meydana Gelen Ermeni İsyanlarında Amerikan Board Okullarının Rolü, Balıkesir: Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2004;46.

29. Karayumak, Ömer, Ermeniler – Ermeni İsyanları, Ankara: Vadi Yayınları, 2007;239

30. Cengiz, Erdoğan, Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-ı İhtilaliyyeleri, Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1983;293

31. İpek, Nurdan, Armaş Ermenileri, Kocaeli: Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2004;67

32. Yalçınkaya, Alaeddin, Ermeni Patrikliği’nin “Uluslararası Aktör”leşmesi, Ermeni Araştırmaları 2.Türkiye Kongresi Bildirileri II.Cilt, Ankara: ASAM, 2007;760.

33. Hocaoğlu, Mehmet, Tarihte Ermeniler, İstanbul: Anda Dağıtım, 1976;582.

34. Cengiz, Erdoğan (haz.), Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-ı İhtilaliyyesi, Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1985;282.

35. Akdoğan, Berna, 19. Ve 20. Yüzyılda Arşiv Vesikalarına Göre Boğazlıyan, Niğde: Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006;56.

36. Ussher 1917, s. 288

37. a b c Serdar, Törehan (Temmuz 1996). “Adilcevaz’ın Milli Mücadele’deki Yeri”. ATATÜRK ARAŞTIRMAMERKEZİDERGİSİ, Sayı 35, Cilt: XII: TTK.10 Aralık 2011 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2009.

38. ATBD., Nisan 1987, sayı 86, belge 2051.

39. ATBD., Nisan 1987, sayı 86, belge 2052.

40. Sakarya1984, ss. 190-192

41. ATBD, Ekim 1985, sayı 85, belge 2003,2005.

42. Erickson 2001, ss. 106

43. ÇARAllen ve Paul Muratoff, Kafkas Battlefields, Türk tarihinde Wars-A History of Kafkas Sınır, 1828-1921, 320.ISBN 0-89839-296-9

44. Sakarya1984, ss. 245-246

45. Sakarya 1984, ss. 227

46. The New York Times marks a less number: “2000 killed and 3000 wounded in struggle between Russians and Mussulmans. Mussulmans and Bolshevist forces are engaged in a deadly conflict at Baku, on the Caspian Sea.” Baku in flames as battle rages (Associated press) // New York Times, May 20,1918, Monday, page 2. query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50D11FC3D5A11738DDDA90A94DD405B888DF1D3

47. “Ermenilerin Kars Subatan Köyü Türk Katliamı ( 25 Nisan 1918 )”. YouTube. 13 Ağustos 2013.24 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Aralık 2023.

48. “Arşivlenmiş kopya”. 26 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2016.

49. “Arşivlenmiş kopya”. 1 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2016.

50. “Arşivlenmiş kopya”. 30 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2016.

51. a b c d Alexander, Edward (2000). A Crime of Vengeance. Backinprint.com. ISBN0595088856.

52. “Iğdır Soykırım Anıt-Müzesi görevlisinden alıntı”. 23 Temmuz 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2009.

Konuyla ilgili yayınlar

• Erickson, Edward J. (2001). Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the I World War. Greenwood Publishing Group. ISBN9780313315169.

• Shaw, Stanford Jay (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press.

• Sakarya, İhsan (1984). Belgelerle Ermeni sorunu (Gnkur. Basımevi bas.). Turkey: Gnkur. Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı yayınları. s. 492.

• Hinterhoff, Eugene (1984). Persia: The Stepping Stone To India. Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I, vol iv. New York: Marshall Cavendish Corporation. ISBN 0-86307-181-3.

• Méndez, Rafael Méndez (1926). Four yıls beneath the Crescent. Londra: Charles Scribner’s Sons. ISBN 1-903656-19-2.

• Pastırmacıyan, Karekin (1918). Why Armenia Should be Free: Armenia’s Role in the Present War. Hairenik Pub. Co. s. 45. 11 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2009.

• İhsan Bal, Ermeni Terörü ve Dış bağlantıları, Ermeni Araştırmaları 1.Türkiye Kongresi’nde sunduğu bildirisi

• Sedat Laçiner, Türkler ve Ermeniler, (AnkaraU.S.A.K. Yayınları, 2005).

• Samuel Weems, Ermenistan: Terörist “Hristiyan” Ülkenin Sırları, (Armenia: Secrets of A “Christian” Terrorist State), Azeri Türkçesinden çeviren Hüseyin Adıgüzel (İstanbul: İleri Yayınları, March 2006), ISBN975-6288-82-5, 392 sayfa.

Dış bağlantılar

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “I”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “II”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “III”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “IV”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “V”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari..

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “VI”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari..

• Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). “VII”. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari..

- - - - - - - - - - - - -
a45UyF587661
- - - - - - - - - - - - -